COMENIUS EN NAARDEN
Waarom werd Comenius in Naarden begraven?De lotgevallen van Comenius’ graf
Het Comeniusmuseum en mausoleum
Waarom werd Comenius in Naarden begraven?
Een vraag die de gemoederen in ons land al vele decennia bezighoudt, is: Waarom werd Comenius in Naarden en niet in Amsterdam begraven? Van het antwoord op deze vraag zijn drie versies in omloop.
De oudste is afkomstig uit de Comeniusbiografie die de Slowaakse historicus Jan Kvačala schreef in 1892. Volgens hem werd Comenius “op eigen verzoek” in Naarden begraven. Kvačala onderbouwt deze bewering met een verwijzing naar een brief uit 1668 van Comenius’ medewerker Christiaan Nigrinus aan Hesenthaler. Deze was gericht aan Hesenthaler, een goede vriend van Comenius. Nigrinus ontraadde Hesenthaler een bezoek aan Comenius, omdat deze behoefte had aan rust en bijgevolg te kennen had gegeven “zich op zijn Patmos te willen terugtrekken”. Ongetwijfeld is hier sprake van een verwijzing naar de evangelist Johannes. Deze schreef zijn Openbaring als balling op het Griekse eiland Patmos. Kennelijk vereenzelvigde Comenius zich met Johannes. Maar wat hier met Patmos bedoeld wordt, is niet duidelijk. Kvačala houdt het erop dat Comenius met deze uitdrukking niet te kennen gaf dat hij zich in zijn studeerkamer wilde terugtrekken, maar dat hij een periode van retraite overwoog op het platteland. Volgens Kvačala kwam hiervoor de hofstede Berghuysen in Naarden in aanmerking. Hier woonde de predikant van de Waalse kerk J.L. Grouwels. Grouwels was een oom van Laurens de Geer. Kvačala haalt geen bronnen aan voor zijn bewering dat Comenius overwoog Amsterdam te verlaten. Misschien bezocht Comenius ooit dit landgoed en misschien werkte hij er wel aan zijn geschriften. Zekerheid hieromtrent is er echter niet. Maar hoe het ook zij, de Patmosmythe is een eigen leven gaan leiden. Tot op heden halen sommige biografen haar aan met het doel om de relatie tussen Naarden en Comenius een plaats te geven in Comenius’ levensloop.
De bekende Nederlandse comenioloog Oosterhuis plaatste in 1928 een vraagteken bij de Patmosmythe. Hij opperde dat Comenius in Naarden begraven wilde worden, omdat de Waalse Kerk aldaar hem herinnerde aan zijn eigen lotgevallen. Deze kerk was immers een kerk van ontheemden o.a. van Waldenzen uit Noord-Italië en van Calvinisten uit de zuidelijke Nederlanden. Volgens Oosterhuis wilde Comenius temidden van deze geloofs- en lotgenoten begraven worden.
Beide versies berusten op verzinsels, want er zijn geen bronnen die deze verhalen kunnen staven. Het meest waarschijnlijk lijkt dan ook het derde antwoord. Comenius werd in Naarden begraven in opdracht van de familie De Geer en naar men mag aannemen in overleg met Comenius’ echtgenote en kinderen. Ds. Grouwels was voorganger in de Waalse Kerk in Amsterdam en in Naarden. Hij verzorgde de dienst en betaalde het graf. Vooral dit laatste gegeven is opmerkelijk. Want waarom heeft men zeven dagen gewacht met de teraardebestelling? Comenius stierf op 15 november en hij werd 22 november begraven. Zo’n lange periode tussen het overlijden en de uitvaart was toentertijd ongebruikelijk. Het vermoeden rijst dat de familie De Geer een begrafenis in de Waalse Kerk te Amsterdam te duur vond. Comenius’ nazaten konden de begrafenis niet zelf betalen. Bovendien was een begrafenis op een kerkhof de bisschop Comenius onwaardig. Waarschijnlijk heeft ds. Grouwels daarom voorgesteld Comenius in de Waalse Kerk in Naarden te begraven.
Waarom werd Comenius in Naarden begraven?
De lotgevallen van Comenius’ graf
Het Comeniusmuseum en mausoleum
Terug naar boven
De lotgevallen van Comenius’ graf
De Waalse Kerk in Naarden kreeg in de zeventiende eeuw de beschikking over een gebouw dat vroeger als huiskapel aan het weeshuis in de Kloosterstraat had toebehoord. Dit weeshuis werd tijdens de Franse bezetting gevorderd en tot een onderdeel van een kazerne gemaakt.
Na het vertrek van de Fransen (1813) bleek de Waalse Gemeente in Naarden danig gekrompen. Op 1 januari 1819 werd zij opgeheven. Hierna diende het voormalige kerkgebouw nog enige jaren als werkplaats van een textielfabriek. In 1845 werd het door de gemeente (tezamen met het Spaanse Huis) verkocht aan het Rijk. Het werd gebruik als opslagplaats voor goederen van de genie. In 1861 werd de voormalige kapel verbouwd tot een wachtlokaal. Bij deze verbouwing werden de grafstenen verwijderd. Daarmee verdwenen de laatste sporen die nog aan de Waalse Kerk herinnerden.
In 1836 reisde de Tsjechische oudheidkundige Jan Erazim Vocel (1803-1871) naar Naarden op zoek naar het graf van Comenius. Hij vervoegde zich bij de koster van de Grote Kerk in de mening, dat Comenius hier was begraven. Maar de koster noch de dominee konden hem helpen en geen van beiden dacht aan de Waalse Kerk, want die was intussen al 17 jaar buiten dienst.
In het kader van de herdenking van Comenius’ tweehonderdste sterfdag (1870) volgden naspeuringen, omdat sommigen niet konden of wilden geloven dat de graven geruimd waren. In 1880 kregen zij gelijk. Een nadere bestudering van het grafregister van de Waalse Kerk had geleid tot het vaststellen van de juiste plaats van het graf van Comenius. In juli 1929 werd de vloer van de voormalige kerk opengebroken en begonnen de pogingen om Comenius’ gebeente te identificeren, onder grote belangstelling van de pers. Het is echter niet geheel zeker óf men het stoffelijk overschot van Comenius ook echt heeft gevonden. Er lagen in het bewuste graf drie skeletten boven elkaar. De plaats van het graf is de juiste, maar de vraag ‘wie van de drie’ kon niet eenduidig beantwoord worden.
Waarom werd Comenius in Naarden begraven?
De lotgevallen van Comenius’ graf
Het Comeniusmuseum en mausoleum
Terug naar boven
Het Comeniusmuseum en mausoleum
Het Comeniusmuseum is ontstaan op initiatief van de Naardense Comeniusvereniging die in 1903 door een aantal Naardense burgers werd opgericht. In 1892 was er al een gedenkteken voor Comenius onthuld. In 1920 werd dit vervangen door een borstbeeld van Comenius dat nu achter het Comenius Museum staat. In 1957 is dit borstbeeld vervangen door het standbeeld dat bij de Grote Kerk staat. Het gebruik om op Comenius' geboortedag (28 maart) bloemen bij dit gedenkteken te leggen dateert uit 1892. Sinds 1937 worden er bij deze gelegenheid ook bloemen zijn het graf gelegd.
Het Comeniusmuseum was eerst gevestigd op de zolder van het Raadhuis. In 1927 werd een nieuw museum geopende in het Spaanse Huis in de Turfpoortstraat. Sinds 1992 is het Comenius Museum gevestigd in de Kloosterstraat waar zich ook het mausoleum bevindt.
Het mausoleum werd in 1936/37 uitwendig gerestaureerd en inwendig ingericht met financiële steun van de Nederlandse en de Tsjechische regering. Tsjechische kunstenaars kregen opdracht om de voormalige Waalse kerk een waardig aanzien te verlenen als mausoleum voor Comenius. Een hekwerk met bronzen beelden en een aantal glazen panelen met scènes uit het leven van Comenius maken van de vijftiende eeuwse kapel een stemmige en indrukwekkende laatste rustplaats voor een groot geleerde. Het mausoleum fungeert vanaf 1937 tot op heden als bedevaartplaats voor Tsjechen.
Waarom werd Comenius in Naarden begraven?
De lotgevallen van Comenius’ graf
Het Comeniusmuseum en mausoleum
Terug naar boven