DE WERKEN VAN COMENIUS
Pedagogiek / OnderwijskundeFilosofie / politiek / theologie
Comenius over een leven lang leren
Comenius' filosofie over opvoeding en onderwijs
Een veelzijdige geleerde
De tijd zal komen, Comenius, dat de rechtschapen mensen je massaal zullen eren, jou, je werken, je wensen en verwachtingen.
Gottfried Wilhelm Leibniz, 1671
Comenius heeft ruim 200 werken geschreven en bovendien een groot aantal brieven aan geleerden in verschillende landen. Tot 1632 schreef hij in het Tsjechisch. Van toen af aan schreef hij vooral in het Latijn. Een groot deel van Comenius’ geschriften is bij Nederlandse uitgevers verschenen. Comenius’ werk kan onderverdeeld worden in vier rubrieken. Hij publiceerde op het gebied van de theologie, de filosofie, de pedagogiek en de politiek.
Pedagogiek / onderwijskunde
De Grote Onderwijsleer (1657), De Wereld in Afbeeldingen (1658) en De Moederschool (1632) zijn de bekendste pedagogische geschriften van Comenius. Behalve op het gebied van de pedagogiek publiceerde Comenius ook over de didactiek-methodiek van het moedertaal- en het vreemde-talenonderwijs. Comenius benaderde het Latijn niet als een dode, maar integendeel als een levende taal. Dit was nieuw in die tijd. Men kan Comenius daarom beschouwen als de wegbereider voor wat tegenwoordig de communicatieve benadering in het taalonderwijs wordt genoemd, vroeger noemde men deze de directe methode.
Om de samenleving te verbeteren is, volgens Comenius, een pansofische vorming van jong en oud van groot belang. Hij bepleit in dit kader een gedegen basisvorming voor alle leerlingen, ongeacht hun geslacht en afkomst. Het is volgens Comenius belangrijk dat het onderwijs wordt afgestemd op de belangstelling, voorkennis en taalbeheersing van de verschillende categorieën van leerlingen. Het kind moet de tijd krijgen om zich te ontwikkelen en het dient met liefde benaderd te worden. Bovendien was Comenius een van de eerste pleitbezorgers van het principe van de zelfwerkzaamheid in het onderwijs en van het zelfstandig leren (na)denken. Met dit pleidooi was Comenius een wegbereider van het leerlinggerichte onderwijs. Beroemd is zijn schoolboek de Orbis pictus uit 1658, waarin 150 begrippen zijn afgebeeld en met de eraan gerelateerde vaktermen. Aan de hand van dit leerboek voor kennis van de wereld konden de leerlingen op een inzichtelijke en gedegen wijze hun ervaringshorizon uitbreiden, wat volgens Comenius zeer belangrijk was. Behalve over de scholing en vorming van kinderen vanaf zes jaar schreef Comenius ook over de opvoeding van peuters en kleuters en over de gezinsopvoeding in het algemeen. Zijn boek met de titel De Moederschool schreef hij oorspronkelijk in het Tsjechisch. Later vertaalde hij het zelf in het Duits (1633) en in het Latijn (1657). Al tijdens Comenius’ leven verscheen er ook een Engelse (1641) vertaling en een Zweedse (1642). Het boek is ook in het Frans vertaald, maar nog niet in het Nederlands.
Pedagogiek / Onderwijskunde
Filosofie / politiek / theologie
Comenius over een leven lang leren
Comenius' filosofie over opvoeding en onderwijs
Een veelzijdige geleerde
Terug naar boven
Filosofie / politiek / theologie
In het midden van de 19e eeuw werden Comenius’ pedagogische, didactische en onderwijskundige publicaties herontdekt. Hij werd vanaf die tijd vooral geëerd als een groot pedagoog. In het midden van de 20e eeuw is er in dit beeld van Comenius een omslag gekomen. In 1966 verscheen namelijk in Praag een volledige uitgave van zijn hoofdwerk Consultatio Catholica: Het algemene beraad over het verbeteren van de menselijke omstandigheden. Comenius was aan dit werk al begonnen toen hij nog in Leszno woonde. Helaas verbrandde een groot deel van het manuscript toen deze stad tijdens de Zweeds-Poolse oorlog (1656) bezet werd. Comenius' huis brandde af en daarbij ging een groot deel van zijn bibliotheek en van zijn archief verloren. Op uitnodiging van zijn mecenas Laurens de Geer (de zoon van Lodewijk) nam Comenius de wijk naar het veilige Amsterdam met wat hem aan schamele bezittingen nog restte. Na zijn aankomst aldaar werkte Comenius aan de reconstructie van de manuscripten die deels verbrand waren. Hij werkte tot aan zijn dood aan de Consultatio. Slechts twee delen ervan werden tijdens Comenius' leven gedrukt in een kleine oplage. De rest van het manuscript bleef onbekend tot het midden van de 20e eeuw. In de 19e eeuw werd een deel ervan teruggevonden in de bibliotheek van een weeshuis in Halle. Pas in de 20e eeuw is het gelukt om alle zeven delen op te sporen. Na de Tweede Wereldoorlog kwam het volledige manuscript in Praag terecht. Hier werd het in 1966 in twee banden in het Latijn uitgegeven. De meeste delen ervan zijn inmiddels in het Tsjechisch, Duits, Engels en Frans vertaald. Slechts twee delen ervan zijn in het Nederlands vertaald.
Pedagogiek / Onderwijskunde
Filosofie / politiek / theologie
Comenius over een leven lang leren
Comenius' filosofie over opvoeding en onderwijs
Een veelzijdige geleerde
Terug naar boven
Comenius over een leven lang leren
Comenius afficheerde zichzelf niet als pedagoog-didacticus, maar als theoloog. Vanuit zijn bijbels-humanistisch getinte mens- en wereldbeeld heeft hij een blauwdruk opgesteld voor het verbeteren van de tussenmenselijke omgang in het publieke domein. Hiermee wilde Comenius een wezenlijke bijdrage leveren aan het streven naar een rechtvaardige en fatsoenlijke samenleving. Hij was een verzoenende geest en ondanks zijn bittere ervaringen tijdens de dertigjarige godsdienstoorlogen bleef hij tot aan het einde van zijn leven vurig hopen op een betere toekomst, in elk geval voor het nageslacht. Vandaar Comenius‘ aandacht voor een didactica scholae (een onderwijsleer) die ingebed is in een didactica vitae (een levensleer). Hij ontwierp een pampaedia, d.w.z. een didactiek voor een-leven-lang-leren. Hij ziet het leven als een reeks van scholen, elk met een eigensoortig leerprogramma en met een leervorm die voor de betreffende leeftijdsfase de meest passende is.
Pedagogiek / Onderwijskunde
Filosofie / politiek / theologie
Comenius over een leven lang leren
Comenius' filosofie over opvoeding en onderwijs
Een veelzijdige geleerde
Terug naar boven
Comenius’ filosofie van opvoeding en onderwijs
Comenius is vooral bekend als de auteur van een aantal gebruikersvriendelijke schoolboeken en als ontwerper van een nieuw schoolconcept voor alle kinderen van vier tot twaalf jaar, rijk en arm, jongens en meisjes. In Comenius’ schoolontwerp ligt de nadruk vooral op het bevorderen van een goed pedagogisch klimaat gepaard aan een breed leerstofaanbod dat is afgestemd zowel op de leeftijdsgebonden als op de persoonsgebonden eigenschappen van de leerlingen. Comenius bepleitte goed onderricht voor alle leerlingen. Bijgevolg dient de school, volgens hem, ingericht te worden als een samenleving in klein formaat.
Behalve om de opvoeding van de kinderen en jeugdigen bekommerde Comenius zich ook om de goede onderlinge omgang tussen de volwassenen, tussen de verschillende generaties en groeperingen in de samenleving en vooral ook tussen de verschillende volkeren. Comenius was een verzoenende geest die met een beroep op bijbels-humanistische waarden en normen een warm pleidooi hield voor een wereld zonder verbaal en fysiek geweld. Volgens hem is een wezenlijke voorwaarde hiertoe het gezamenlijk streven naar een samenleving waarin agressie en intolerantie zo veel mogelijk zijn ingedamd. De theologische, filosofische en pedagogische denkbeelden van Comenius waren nauw met elkaar verbonden. Zij vormden de uitgangspunten van zijn gedachtegoed. Voorop bij Comenius stond “de verbetering van de menselijke omstandigheden”. Hij geloofde in de spoedige wederkomst van Christus en in een 1000-jarig vredesrijk op aarde. Het doel van de mens was de wereld op orde te brengen in het perspectief van de wederkomst van de Heer. Om de wereld te verbeteren en de mensheid weer in de juiste verhouding tot God te brengen moest de mensheid, volgens hem, ‘hervormd’ (wedergeboren) worden.
De voornaamste bron voor het verbeteren van de conditio humana was volgens Comenius de Pansofie, d.w.z. de allesomvattende, universele wijsheid, waarin het verloren evenwicht tussen de theologie en de nieuwe natuurfilosofie is hersteld. Zijn christelijke pansofie heeft tot doel allen alles grondig te leren en daarmee de mensheid wijsheid, deugd én geloof te geven. Comenius geloofde dat de pansofie zou leiden tot een eenheid in de wereld, die in zoveel opzichten verscheurd was. Hij pleitte voor één universele godsdienst, één universeel mens- en wereldbeeld, één universele wetenschap en één universeel begrippenapparaat voor het stichten van een hechte broederschap onder alle volkeren op deze aarde.
Om de wereld aldus te verbeteren is een ‘leven lang leren’ vereist. Naast het vormingswerk voor volwassenen ging vooral de opvoeding van de jeugd Comenius ter harte. Kinderen en jongeren zijn per slot de burgers van de toekomst. De school is het voorportaal (atrium) tot de samenleving. Comenius benadrukte dan ook het belang van een goed onderwijsstelsel.
Het streven naar “het verbeteren van de menselijke omstandigheden” vormde niet alleen de rode draad in de pedagogiek van Comenius, maar ook in zijn publicaties over de wetenschap, de politiek en de kerk. Hij hoopte dat het toezicht hierop door drie wereldraden de vrede en broederschap onder de mensen zou bevorderen. Daartoe stonden hem drie Raden voor ogen, t.w. het college van het licht (ter bevordering van de eenheid in de wetenschap), de heilige raad der kerken (ter bevordering van de oecumene, de eendracht op religieus gebied) en de wereldraad voor vrede en recht (ter bevordering van de sociale gerechtigheid en de mensenrechten).
Pedagogiek / Onderwijskunde
Filosofie / politiek / theologie
Comenius over een leven lang leren
Comenius' filosofie over opvoeding en onderwijs
Een veelzijdige geleerde
Terug naar boven
Een veelzijdige geleerde
De veelzijdige Comenius hield zich behalve met de zielzorg binnen de Boheems-Moravische Broedergemeente en met theologie, filosofie, pedagogiek en politiek ook nog met tal van andere zaken bezig. Zo maakte hij een zeer gedetailleerde kaart van Moravië. Deze kaart werd in 1627 uitgegeven in Amsterdam door Claes Janszoon Visscher (Piscator). Later werd de kaart opgenomen in de atlassen van andere Nederlandse cartografen. Comenius was ook drukker en uitgever van boeken. In Amsterdam stond hij aan het hoofd van een kleine Tsjechische drukkerij en uitgeverij. Vanaf 1662 was hij ook lid van het boekdrukkersgilde. In Amsterdam gaf Comenius in 1663 een tweede, herziene druk uit van Het Labyrint van de wereld en het paradijs van het hart. Bovendien hield hij zich bezig met taalkunde en met het componeren van kerkelijke liederen en met het godsdienstonderricht op de scholen van de Broedergemeente.
Tot 1966 werden vooral Comenius' verdiensten als pedagoog erkend en werd hij geafficheerd als een wegbereider voor pedagogen zoals Francke, Rousseau, Fröbel, Pestalozzi en Montessori. In de zestiger jaren kwamen ook de theologische, filosofische en politieke denkbeelden van Comenius in de belangstelling. Zijn streven naar gerechtigheid, vrede en broederschap onder de mensen vindt men terug in de statuten van de Verenigde Naties, de UNESCO, het Internationale Hof van Justitie en de Wereldraad van Kerken. Achteraf bezien, is Comenius een opmerkelijke representant van een nieuwe mentaliteit die voor het eerst in de 17e eeuw in de Republiek der Lage Landen en in Engeland figuur en gezicht kreeg. Volgens sommige auteurs behoort Comenius dan ook naast Hugo de Groot, Locke en Leibniz genoemd te worden als één van de wegbereiders van de gematigde Verlichting die aan het eind van de 17e eeuw opkwam en die vooral onder de gegoede burgerij weerklank kreeg. Van de radicale Verlichting (vgl. Spinoza en Bayle) die zich aan het einde van Comenius' leven schoorvoetend manifesteerden, moest hij - evenmin als zijn tijdgenoot Pascal - niets hebben.
Pedagogiek / Onderwijskunde
Filosofie / politiek / theologie
Comenius over een leven lang leren
Comenius' filosofie over opvoeding en onderwijs
Een veelzijdige geleerde
Terug naar boven